(一)疑問句
是非疑問句以句尾升調區分;肯定回答常用 nona「是啊」、nohon「是的」。有疑問詞的句型分兩類:疑問詞置於句首之謂語位置(1),或置於句中(2)。
1. ikong o riagen ta? 我們的早餐有什麼?
2. kamo mangay jino siciaraw ya? 你們今天要去哪裡?
(二)祈使句
祈使句的動詞用自由語根,或黏著語根加前綴 a-。
3. áriag kamo rana si kavakes mo. 請你的朋友一起吃早飯吧!
4. ángay kamo, manga ovay. 你們去吧,寶貝們!
5. lísna kamo jito. 你們請坐吧!
(三)趨向句 mi、mangay
mangay「去」在祈使句可作 angay;也可縮寫成 mi 構成趨向句。代名詞後常讀作 mey(朗島村尤明顯)。
6. kamo mangay jino siciaraw ya?你們今天要去哪裡?
7. mi ko ipiyowyaw si kavakes an.我要帶朋友出去玩喔。
8. namen mangay Jiayo.我們要去椰油村。
9. mi ko nan.再見!(直譯:我要走了喔。)
(四)動詞變化
動詞分「動態/靜態」。動態詞綴:-om-, mi-, ma-, maN-, maka-, maci-, mapi-(多不及物)與 -en, -an, i-(及物)。及物:受事用主格、主事用屬格;不及物:主事用主格。靜態 ma- 亦分及/不及物。
(A)動態動詞
及物
1. mi ko i-piyowyaw si kavakes an. 我要帶朋友出去玩喔。
2. nona, ya ji agaga o ri, o ri ko ngaran-an jia si Masaray.
她確實很開朗,所以我叫她 si Masaray。
帶有完成貌前綴 ni-:
3. si kavakes ya, ko ni-rara a mai do pongso ta a ya milingalingay.
這位是我的同學,我邀請她來島上玩。
4. ni-tjip-an a wakay aka no among.
削了皮的地瓜和魚。
不及物
5. r-om-iag kamo pa an? 要不要吃早餐?
6. kamo ma-ngay jino? 你們要去哪裡啊?
7. namen mamahamaha pa. 我們先休息一下。
8. … mi-lingalingay. (環島玩)
9. ko mi-vazay do gokosio. 我在鄉公所上班。
10. ning, maka-pía kamo an! 哦,你們慢走!
11. maká-bsoy ka, ta makcin ka an. 多吃一點,不然會餓喔。
12. ya apía si kavakes mo, ya maka-kakan. 你的朋友很能吃、不挑食。
13. ko ji átenngi pa, ala mapi-vatvatek ko so kanakan. 我還不知道,也許教小學生吧。
完成貌 ni-:
14. … katéyka pa ni-r-om-iag. 因為剛吃過早飯。
15. kamo na ni-romiag? 你們吃過早餐了嗎?
16. kamo pa ji ni-ma-ngay do takey? 你們還沒上山啊?
17. ko ni-m-ai nokakyab. 我昨天剛到。
18. … ni-mi-vatvatek. (過去在台灣唸書。)
(B)靜態動詞
及物
19.
na má-kan ni kavakes mo o wakay?!
你的朋友敢吃地瓜?!
不及物
20.
ya pa ma-lavayo sira ina na? 她的父母還年輕吧?
21.
ka mó-wnay do irala? 你在蘭嶼要待很久嗎?
22.
ciaha, ta namen ma-bsoy rana. 不客氣,我們吃飽了。
23.
makábsoy ka, ta ma-kcin ka an. 多吃一點,不然會餓喔。
靜態 ma- 作不及物時,若接在助動詞 ji(確實)後,詞綴常變為 a-:
24.
nona, ya ji á-gaga o ri. 她確實很開朗。
25.
nohon, ya pa ji a-laváyo sira ina na. 她父母確實都還很年輕。
靜態動詞作及物時,若在助動詞 ji 後,依詞綴不同會有變化(-en→-a,-an→-i,i-→-an):
例: akey「喜歡」、teneng「知道/智慧」為靜態語根,作及物且在 ji 後用變化型:
26. nona, na ji a-kéy-an o sosoli. 她也喜歡吃芋頭呢。
27. ko ji á-tenng-i pa. 我還不知道。
其他對照:
ma-cimoy → a-cimoy(下雨)
ma-mying → a-mying(笑)
ma-teneng → a-teneng(聰明)
ma-viay → a-viay(活著)
及物派生(舉例):
ma-cita → a-cita-a(看見)
ma-sinmo → a-sinmo-a(遇見)
ma-kala → a-kala-a(找到)
ka-liman-an → a-liman-a(打死)
i-ka-rahet → a-rahet-an(擔心)
另有一類 ka- 動詞,第十課詳述。此處 ka- 表「剛完成」,主事者用屬格:
28. namen mamahamaha pa, ta namen ka-téyka pa niromiag.
我們先休息一下,因為剛吃完早飯。