第2冊 第1課 kakawan 氣候

由於天氣悶熱,Sompo (So) 和 Masaray (Ma) 一起去游泳,蘭嶼天氣變化之快終於讓 Masaray 見識到了。

🔊
Ma: ay, ya mátdong o kakawan.
哎,天氣好悶啊。
🔊
So: mi ta miawawat.
我們去游泳。
🔊
Ma: ta ko nimapalolo so ipiawawat ko.
我沒有帶泳衣。
🔊
So: to ka miabtan so alígned a abtan am.
你穿短褲就行了。
🔊
Ma: ya mademdem o cinalab do jito, wo, ya micicilat rana, mi ta na an.
那裡烏雲密佈,噢,閃電了,我們走。
🔊
So: ya matakzes, ta ya mikadey, ya mian so kakawan ya an?
奇怪,打雷了,有颱風嗎?
🔊
Ma: key, malalayo ta, ta to na nao yaten no cicilat.
快,我們用跑的,不然閃電會擊中我們。
🔊
So: ay, rako a cimoy, ayoy ta makaranes ta na.
哎,好大的雨啊,還好我們已經到家了。
🔊
Ma: nonan.
就是啊。
🔊
So: cita pala do Jiteywan ito, ya mavalang a ya mikalapoto o araw.
你看看那小蘭嶼,一邊有太陽,另一邊下雨。
🔊
Ma: nohon, ásio o kakawan do irala ya.
嗯,蘭嶼的天氣怎麼這樣。
🔊
So: ana, oito, ya mirarangirang do wawa.
ㄟ,你看,海上有彩虹。
🔊
Ma: nohon, cigyan, ya apia citaen.
嗯,好美,好好看啊。

本課文法解析|kakawan 氣候

(一)助動詞 ya

助動詞 ya 在談論天氣變化時常置於句首,表示「現在正在發生」。其由指示詞 ya「這(近指)」與第三人稱主格代名詞自由式 iya「他/她/它」語法化而來,兩者關係密切。

1. ay, ya mátdong o kakawan. 哎,天氣好悶。
2. ya mademdem o cinalab do jito, wo, ya micicilat. 那裡烏雲密佈,噢,閃電了。
3. ya matakzes, ta ya mikadey, ya mian so kakawan ya an? 奇怪,打雷了,有颱風嗎?
4. ya mavalang a ya mikalapoto o araw. 有陽光(也有雨),天氣一半一半的。
5. ya minanangirang do wawa. 海上有彩虹。

(二)動詞詞綴

觀察「游泳」的變化:例(6) 前綴 mi- 形成不及物動詞(由 -om-pi- 結合而來),主事者用主格 ta「我們」;例(7) 前綴 i- 指工具,「i-pi-awawat」可作「用來游泳的(泳衣)」之名詞,用屬格 ko 表領屬。

6. mi ta mi-awawat. 我們去游泳。
7. ta ko ni-mapa-lolo so i-pi-awawat ko. 我沒有帶泳衣。

(三)連接詞 ta

ta 置於句首且常在助動詞之前,有「哪裡?」之否定語氣,用來否定整句命題:

8. ta ko ni-mapa-lolo so i-pi-awawat ko. 我沒有帶泳衣。(直譯:我哪裡有帶泳衣?)

另外,ta 也可表「因為」:

9. ya matakzes, ta ya rana mikadey. 奇怪,打雷了。
10. key, malalayo ta, ta to na anao yaten no cicilat. 快,我們用跑的,不然閃電會擊中我們。
11. wo, rako a cimoy, ayoy ta makaranes ta na. 哎,好大的雨啊,還好我們已經到家了。

(四)使動結構

除前冊介紹的使動前綴 pa- 外,本課出現使動前綴 mapa- 接語根,mapa-lolo 直譯為「使跟隨」。

12. ta ko ni-mapa-lolo so i-pi-awawat ko. 我沒有帶泳衣。

(五)助動詞 to 後接動詞的變化

to 後接動詞的變化與助動詞 ji 相同。例(13) 的 miabtanpi-abtan「穿短褲」衍生;例(14) 的 a-nao 由靜態動詞 ma-nao 的及物用法(nao)而來,故 ma-a-

13. to ka mi-abtan so aligned a abtan am. 你穿短褲就行了。
14. key, malalayo ta, ta to na a-nao yaten no cicilat. 快,我們用跑的,不然閃電會擊中我們。

(六)副詞 apia「很好」

apia 可作副詞修飾後續及物動詞,與繫詞 a 相連;由於 apia 字尾 a 與繫詞 a 可二合一,書寫時常省略。此類及物動詞亦可名詞化使用(例16 的 kanen 可作「食物」),反映達悟語詞類邊界較為鬆動的南島語特性。

15. ya apia (a) citaen. 好漂亮啊(直譯:好好看)。
16. apia (a) kanen o wakay. 地瓜好好吃!

學習活動|kakawan 氣候

(一)我的家鄉天氣

請每位學生描述其居住或成長地區的天氣;由老師先提供範本,並補充相關詞彙。

範本:臺中天氣很好,不冷不熱,陽光充足,夏天沒有太多颱風,冬天也不常下雨。
👉 活動做法:學生依範本改寫自己的城市/鄉里,口說+簡短書寫。

(二)角色扮演:出遊遇雷陣雨

兩位學生相約去游泳,途中忽遇大雷雨,敗興而歸;其他學生分別扮演:太陽、烏雲、雨、打雷、閃電、彩虹等角色。

建議流程:出發 → 天氣轉變(烏雲/打雷/下雨/閃電)→ 返程 → 彩虹出現(收尾)。
👉 可加入即時旁白或道具(藍布=海、黃卡=太陽、灰卡=烏雲…)。

(三)氣象主播小試身手

請老師播放一則蘭嶼電台氣象報告範例,學生分組模仿播報當日氣象。

範本:今天白天高溫炎熱,午後有雷陣雨,請慎防雷擊;傍晚轉涼,晝夜溫差較大。
👉 可加上溫度範圍、風向風力、降雨機率等資訊卡。

示範活動|kakawan 氣候

(一)我的地區天氣口說示範

請每位學生描述其居住或成長地區的天氣;老師先提供範本,再請學生輪流敘述,並於過程中補充相關詞彙。

範例一|臺中
apía o kakawan do Taichung, 臺中天氣很好。 ji árekmeh a, ji ánnget, 不冷不熱, manao o kakawan so kehtehteng, 溫度剛剛好, apéreh o angin do teyteyka, 夏天沒有太多颱風, ji ácimocimoyin do amian. 冬天也不常下雨。
範例二|臺北
maráhet o kakawan do Taipei. 臺北天氣不好, masánib a mikangin do teyteyka, 夏天多颱風, macimocimóyin do amian. 冬天常下雨。
範例三|高雄
teymánnget do Kaohsiung, mátdong pa a. 高雄天氣太熱,又悶。

(二)角色扮演:相約游泳遇雷陣雨

兩名學生相約游泳,忽遇大雷雨敗興而歸;其他學生分飾:太陽(araw)、烏雲(cinalab)、雨(cimoy)、打雷(mikadey)、閃電(micicilat)、彩虹(rangirang)。

(烏雲出現)
A: ya mikedekedep rana, apia ya? 天色變暗了,怎麼辦? B: moli ta na, ta ya kmi macimocímoy. 我們回家吧,好像快要下雨了。 (下雨)(打雷)
A: wow, ya mikadey! 喔,打雷了! (閃電)
B: key, ta ya micicilat, 快,閃電了! (太陽出現)
A: ya apía rana o kakawan, 天氣變好了。 (彩虹出現)
B: cíta pala ito, ya mirarangirang do wawa! 你看,海邊有彩虹! A: cigian, ya apía citaen! 哇,好美啊!

(三)氣象主播示範與仿播

由老師示範一則蘭嶼電台氣象報告,學生分組模仿播報當日氣象。請特別注意「時間詞」使用(可參考下方表一)。

〈表一〉時間詞與距離遠近的關聯對應
〈表一〉時間詞與距離遠近的關聯對應
範例一|今日天氣
kókay kamo manga keypong, ya ko pazimanen (ipanci) o kakawan siciatoai ya, siciaraw rana am, ya apía o kakawan, ya méyna (meycicincinan) do maraw, am simakoyab am, ya macimoy a na kapikadey; simahep am, ya miparekmeh, azimanen nio an, ori o kakawan siciaraw ya, kokay kamo.
親愛的聽眾,大家好,我現在要播報氣象:今天白天高溫炎熱,午後有雷陣雨,請慎防雷擊;傍晚轉涼。以上是今天的天氣。
範例二|未來兩日
o ya macitonton a ya ko ipanci am, kakawan simaraw a ka simaksaraw; ya mátdong sipnezak, ya macimoy a na kapikadey do makoyab; simaksaraw am, ya mian so ya mimamayo a angin; iweywangan nio o zajio nio a pangamizingan nio so kakawan an.
接下來是未來兩天的天氣預報:明天早上高溫炎熱,午後雷陣雨;後天將會有颱風形成,請密切注意收聽本台氣象報導。

課後練習|kakawan 氣候

(一)詞彙標示畫

將本課課文畫成一幅圖,並用達悟語標出相關詞彙:

araw(太陽)/ cinalab(雲)/ cimoy(雨)/ mikadey(打雷)/ micicilat(閃電)/ rangirang(彩虹)

(二)蘭嶼 3 日天氣預報(仿播)

查閱「蘭嶼氣象站」近三日資料,模仿電視氣象報告,完成未來三日預報表並口頭播報。

日期 上午 午後 晚間 風向/風力 降雨機率
第 1 天 晴到多雲mavalang / cinalab 雷陣雨mikadey a cimoy 多雲短暫雨cinalab a cimoy 偏南 4-5 級 60%
第 2 天 炎熱matdong 陣雨cimoy 涼爽miparekmeh 偏東 3-4 級 40%
第 3 天 多雲cinalab 短暫雨cimoy 轉晴mavalang 偏北 5 級 30%
三日天氣預報填寫示意
(示意)三日天氣預報版面
播報提示:先說明siciaraw(白天)╱simakoyab(午後)╱simahep(傍晚)等時間詞,再依序說「溫度、降雨、風向風力、提醒」。最後以「以上是今天的天氣」作收。