第4冊 第4課 mapatateynep o libangbang 飛魚託夢

飛魚向人類託夢,教導達悟族有關飛魚祭與烹煮禁忌的由來。

🔊 katengan da no libangbang o kanimapadengdeng da sira no tao do kalang aka no ikey a kacikacicil am, mangay na patateynepan no mavaheng so panid o rako a rarakeh. 當飛魚得知人類把牠們與貝類、蟹類等一起煮之後,黑翅飛魚就去給老人託夢。
🔊 maniring o mavaheng so panid am, “yaken rana ya am, pahad na yaken no among no rayon a libangbang, a mavaheng so panid. 黑翅飛魚說:「我呢,是飛魚季的飛魚之魂,名叫黑翅飛魚。」
🔊 inio rana am, ji nio padengdenga yamen do sinavat nio, ta ya namen ikeyngen am, ya nio ipikanokanoka, patareken nio o zanegan nio jiamen”. 「你們啊,不要把我們和潮間帶的海產一起煮,不然我們會生病,也會讓你們長瘡,要用不同的鍋煮我們飛魚。」
🔊 no yakan nio yamen am, patareken nio o vanga aka no amongan nio a zanegan nio jiamen, ji nio mancian o “dengdengen”a, ipanci nio o “zanegen”; mangay do zazawan nio aka no pamowpawan nio o patareken nio; no apen nio yamen am, ipanlag nio yamen am mivanoa kamo. 「你們吃我們時,要用不同的盤與鍋;煮飛魚時要說『zanegen』而不是『dengdengen』。就連晾魚架也要分開,要捕撈我們時,要先在海邊舉行招魚儀式。」
🔊 no raingen nio yamen am, powtonen nio yamen, adoa o cilad na do asisi na, atlo o cilad na do voko na, kateyray nio jiamen do voko na. 「你們殺飛魚時,要讓魚面朝下;切開後,內側(無骨)劃兩痕,外側(帶骨)劃三痕,並在外側繫繩掛曬。」
🔊 am ji ko to nanaoa imo, ta ya mahep am, ji mo atenngi, ta ya ka mitkeh a, sipepnezak am, romiag ka pa, kangay mo do Yabnoy ito a omnanala jiamen; ta paloloen ko o salilian aka no papatawen aka no sosooen, aka no kalalaw a mangay macisirisiring jimo; ipanci namen jimo o akakanan nio jiamen an” koan na, kangay na rana. 「但我不能教你太多,因為現在是晚上,你會記不得;明早吃完飯後,到 Yabnoy 那裡等我們。我會帶 salilian、papatawen、sosooen、kalalaw 等飛魚來與你說話,教你們如何吃我們。」說完就離去了。

本課文法解析|mapatateynep o libangbang 飛魚託夢

(一)katengan「知道」的動詞變化

katengan 由語根 teneng 加不連續詞綴 ka-…-an 構成,屬靜態動詞、可當及物用;否定可見 a-…-i(例 2)。

1. katengan da no libangbang o kanimapadengdeng da sira no tao do kalang aka no ikey a kacikacicil am.
飛魚得知人類把牠們跟貝、蟹類等一起煮之後。
2. ji mo atenngi, ta ya ka mitkeh,
你在睡覺,會記不得。

(二)自由代名詞的位置

主格/屬格有自由與黏著之分;處格僅有自由形式。自由代名詞可出現在主題結構句首(例 3 的 yaken、例 4 的 inio),也可作對等結構主語(例 3:pahad na yaken [no among no rayon a libangbang],因修飾過長而前置)。亦可置於及物動詞後(例 4 的 yamen、例 5 的 imo)。

3. maniring o mavaheng so panid am, “yaken rana ya am, pahad na yaken no among no rayon a libangbang, a mavaheng so panid.
黑翅飛魚說:「我呢,是飛魚季的飛魚之魂,叫黑翅飛魚。」
4. inio rana am, ji nio padengdenga yamen do sinavat nio, ta ya namen ikeyngen am, ya nio ipikanokanoka, patareken nio o zanegan nio jiamen”.
你們呢,不要把我們和潮間帶的海產混在一起煮⋯⋯要用不同的鍋煮飛魚(我們)。
5. am ji ko to nanaoa imo, ta ya mahep am,
但我不能教你太多,因為現在是晚上。

(三)mangay do「甚至、連帶的」

mangay(去)語義虛化後與 do 連用,表「甚至、連帶」(例 6)。

6. mangay do zazawan nio aka no pamowpawan nio o patareken nio;
就連晾魚架與瀝乾架也要分開(有飛魚專用)。

(四)名物化結構

例(7)之 kanimapadengdeng「因為把…一起煮」= ka-(因由)+ 不及物 ni-mapa-deng-deng 名物化;此名詞片語作 katengan 的受事。其主事者 da 為「人類」,受事者 sira 指「飛魚」。

7. katengan da no libangbang o kanimapadengdeng da sira no tao do kalang aka no ikey a kacikacicil am,
飛魚得知人類把牠們跟貝、蟹類等一起煮之後。

(五)助動詞的位置次序

否定情態助動詞 ji 離主要動詞較遠;延續/進行助動詞 to 離主要動詞較近(例 8)。

8. am ji ko to nanaoa imo,
但我不能教你太多。

(六)使動結構 pa-

本課見多個使動:例(9)pa-tateynep-an「給…託夢」、例(10)pa-oton-en「使面朝下」、例(11)pa-lolo-en「使跟隨/帶來」。

9. mangay na pa-tateynepan no mavaheng so panid o rako a rarakeh.
黑翅飛魚就去給老人託夢。
10. no raingen nio yamen am, pa-otonen nio yamen,
你們殺我們(飛魚)時,使我們(魚)面朝下。
11. sipepnezak am, romiag ka pa, kangay mo do Yabnoy ito a omnanala jiamen; ta pa-loloen ko o salilian aka no papatawen aka no sosooen, aka no kalalaw a mangay macisirisiring jimo;
明早先吃飯,再到 Yabnoy 等我們;我會帶 salilianpapatawensosooenkalalaw 等飛魚來和你說話。

學習活動|mapatateynep o libangbang 飛魚託夢

(一)「飛魚電台」專家訪談

一位同學擔任「電台主持人」,訪問另一位同學(扮演黑翅飛魚或長者)談〈飛魚託夢〉內容;其餘同學負責錄音。建議逐題訪談:如何飛魚。

主持:請問飛魚祭期間,捕捉前需要做哪些準備?
來賓:需先在海邊行招魚儀式(mivanoa),並分開晾架(zazawan)、瀝架(pamowpawan)。

主持:處理魚體時有何禁忌?
來賓:屠殺時使魚面朝下(pa-otonen),內側劃兩痕(adoa o cilad)、外側三痕(atlo o cilad),外側繫繩掛曬(kateyray do voko)。

主持:烹調與稱呼?
來賓:飛魚與潮間帶海產須分鍋分盤(patareken);煮飛魚說 zanegen,不用 dengdengen

(二)魚種認識:特徵速記卡

由老師介紹黑翅飛魚(mavaheng so panid)、salilianpapatawensosooenkalalaw 等飛魚的外觀與文化用法;學生分組製作「速記卡」(名稱/外觀特徵/祭儀角色/烹煮與晾晒規則)。

速記卡欄位建議:
‧ 名稱(達悟語/中文)|‧ 辨識要點(胸鰭、尾紋、色帶)|
‧ 祭儀關聯(是否屬飛魚祭食用範圍)|‧ 處理口訣(如「內二外三、外側繫繩」)。

課後練習|mapatateynep o libangbang 飛魚託夢

  1. 書面稿撰寫:請將「飛魚電台」訪談內容整理為書面稿,擬好標題、來賓介紹與段落小標,並公布於班級的「飛魚電台」網站。
  2. 《飛魚祭》海報/小網站:製作一張海報或一頁式網站,說明飛魚祭的重點:時間、儀式名稱與次序、禁忌(分鍋分盤、用語 zanegen 等)、處理規則(內二外三、外側繫繩)與文化意義。
  3. 閱讀測驗(10 題):閱讀《臺灣原住民史料彙編‧第一輯》〈飛魚的話〉(pp.78–84),完成下列選擇題。
    1. no kahedhedan na do kaliman:Kaliman 月的月圓日(14)是什麼節日?
      [A. mipoag|B. manoyotoyon(飛魚終食祭)|C. mivanoa(飛魚招魚祭)|D. mipazos(祭神節)]
      正確答案:B
    2. 製作石灰的月份是哪個月份?(íKongo a vehan o ipanenmek so mabcik?
      [A. pipilapila(約 6 月)|B. kaneman(約 11 月)|C. kasiaman(2 月左右)|D. kaoan(約 1 月)]
      正確答案:B
    3. 為什麼要種小米?(íkongo o ipangoma so kadai?
      [A. ipakan so nimangahahap(給捕魚的人)|B. ipakan so Mamili so kanen(給孕婦吃)|C. ipasaray si akay ta do To(取悅天上祖父)|D. ipakan no kanakan(給小孩子吃)]
      正確答案:C
    4. no kapitoan 月時,有什麼重要的節日?
      [A. minganangana(慰勞節)|B. mivanoa|C. mipoag|D. mipazos(祭神節)]
      正確答案:D
    5. paneneb 月裡,最重要的節日是什麼?
      [A. mivanoa|B. minganangana|C. manoyotoyon(飛魚終食祭)|D. mitanatana(製作陶製品)]
      正確答案:C
    6. 在招魚祭 mivanoa 時,到海岸邊(以血指)要指按什麼?(todoen do pamsan no wawa
      [A. tatala(船)|B. vato(石頭)|C. wawa(海)|D. kakawan(礁石)]
      正確答案:B
    7. do kaoan(約一月)要做的清潔/洗滌工作是?(ipiveravera so amongan
      [A. paneneb|B. pipilapila|C. papataw|D. kasiaman
      正確答案:D
    8. 招魚用的牲禮(雞)膽汁若滿滿,表示?(pipipangayan no mapno o apdo no pineyvanoan
      [A. apereh o alibangbang(飛魚很少)|B. aro o alibangbang(飛魚很多)|C. aro o arayo(鬼頭刀多)|D. apereh o arayo(鬼頭刀少)]
      正確答案:B
    9. 在晒魚架下擺石頭表示什麼意思?(nipangay do teyrahem no pamomowpawan a vato
      [A. pirarapoyanan(當爐灶)|B. ipipatopatok(當鎚子)|C. ipangtekteb so avaka(割斷繫繩用)|D. yalalam(玩具)]
      正確答案:C
    10. 何時開始蒸煮飛魚?(vehán o ipashad so alibangbang
      [A. kaoan(約 1 月)|B. pipilapila(約 6 月)|C. kapitoan(約 12 月)|D. pitanatana(約 9 月)]
      正確答案:B